Thừa trên 40% công suất.

Dây chuyền sản xuất gạch ốp lát Granite nhân tạo ở Nam Định, công suất trên một triệu m2 mỗi năm, là một trong những dây chuyền mới nhất ở Việt nam. Bắt đầu tham gia thị trường từ nửa đầu năm 2005, sản phẩm của nhà máy sản xuất ra đã nhanh chóng chất đầy trong các kho, thậm chí còn lấn cả sang một số khu vực trong khuôn viên nhà xưởng. Thế là chỉ sau gần ba tháng hoạt động, ngành gạch ốp lát Việt Nam lại có thêm một thành viên gia nhập danh sách những đơn vị phải đóng cửa nhà xưởng, ngừng sản xuất.

 

Ông Trần Văn Huynh, Chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam, nói: “Trong ngành sản xuất gạch ốp lát, nhóm hàng gạch granit nhân tạo có tỷ lệ đơn vị phải ngừng sản xuất vì không tiêu thụ được sản phẩm cao nhất. Tổng công suất mặt hàng này ở Việt Nam hiện lên đến 24,5 triệu mét vuông, nhưng thị trường nội địa chỉ tiêu thụ được hơn sáu triệu”. Nói chuyện với phóng viên TBKTSG qua điện thoại, chẳng cần suy nghĩ ông Huynh cũng có thể liệt kê ra đến năm nhà máy gạch granit đang “án binh bất động”.

Để cứu vãn số vốn trên 100 tỉ đồng đầu tư vào dự án nhà máy gạch kể trên, tỉnh Nam Định đang lên kế hoạch cổ phần hóa. Nhưng trong điều kiện khủng hoảng thừa như hiện nay, cộng với khả năng cạnh tranh kém do giá thành sản xuất sản phẩm cao, việc cổ phần hóa nhà máy gạch này không dễ dàng chút nào.

Không chỉ có sản phẩm granit nhân tạo, mà cả ngành sản xuất gạch ốp lát (granit, ceramic…) đang rơi vào tình trạng khủng hoảng thừa nghiêm trọng. Theo ông Đinh Quang Huy, Chủ tịch Hiệp hội Gốm sứ xây dựng Việt Nam, công suất của các nhà máy hiện nay vượt trên 40% so với nhu cầu. Ông cho biết: “Trong năm 2005 cả nước chỉ tiêu thụ được 100 triệu mét vuông gạch ốp lát các loại, trong khi tổng năng lực sản xuất lên đến 170 triệu mét vuông”. Hậu quả là đến hơn một nửa số doanh nghiệp rơi vào tình trạng sản xuất cầm chừng hoặc phải đóng cửa nhà máy. Cho dù không ít nhà máy đã đóng cửa và nhiều đơn vị khác đã cắt giảm sản lượng, nhưng hàng sản xuất ra bị tồn kho vẫn tiếp tục tăng. Năm 2006, ngành này tồn kho hơn 25 triệu mét vuông sản phẩm. Trong khi mức tiêu thụ của thị trường tăng 15 triệu mét vuông so với 2005 thì sản lượng lại tăng gần 20%, nên tồn kho càng nhiều hơn.

 

Như những con thiêu thân

Khủng hoảng thừa trong ngành sản xuất gạch ốp lát đã bắt đầu xuất hiện từ năm 2001. Trước tình hình năng lực sản xuất phát triển quá nóng, Bộ Xây dựng và Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam đã liên tục khuyến cáo các địa phương phải cẩn trọng và không nên đầu tư vào ngành này nữa, nhất là những dự án quy mô nhỏ (khoảng trên một triệu mét vuông/năm) và không có công nghệ khác biệt so với những gì đang có. Nhưng các khuyến cáo đều bị các tỉnh bỏ ngoài tai. “Tôi đã nhiều lần viết thư cho lãnh đạo các tỉnh cảnh báo về tình hình này và đề nghị không nên đầu tư, nhưng không có kết quả”, ông Trần Văn Huynh cho biết. Thậm chí, đã có lúc Bộ Xây dựng yêu cầu tạm ngưng đầu tư xây dựng thêm nhà máy gạch ốp lát, nhưng hàng loạt nhà máy mới vẫn ra đời. Chỉ trong vòng năm năm, công suất của ngành này đã tăng từ 67 triệu lên 170 triệu mét vuông/năm, (năm 2005 tăng thêm 20 triệu mét vuông). Trong khi đó, nhu cầu thị trường những năm gần đây tăng chậm hẳn lại, riêng năm 2005 chẳng những không tăng mà còn giảm 13% do ảnh hưởng của thị trường nhà đất bị đóng băng.

 

Mặt khác, ngành sản xuất gạch ốp lát Việt Nam những năm qua phát triển mạnh, nhưng phân tán. Cả nước hiện có hơn 50 nhà sản xuất, nhưng theo ông Huy, chỉ 10 trong số đó là có quy mô tương đối khá với năng lực sản xuất của mỗi đơn vị từ bảy triệu đến trên 10 triệu mét vuông. Ông Huy cho rằng: “Lẽ ra Nhà nước phải khuyến khích và tạo điều kiện để hình thành những nhà sản xuất quy mô lớn. Phát triển manh mún, với rất nhiều cơ sở nhỏ như hiện nay, thì khó mà có được giá thành sản phẩm tốt”.

 

Chỉ có doanh nghiệp lớn mới trụ được

Để chứng minh cho quan điểm của mình, ông Huy cho biết tình trạng sản xuất cầm chừng hoặc phải đóng cửa nhà máy hiện nay đều rơi vào các cơ sở nhỏ, nhất là những đơn vị mới tham gia thị trường.

 

Trong cuộc chiến về giá cả, lợi thế đang nghiêng hẳn về các nhà sản xuất có quy mô lớn. Theo Hội Vật liệu xây dựng, những đơn vị này, nhờ tận dụng được cơ sở hạ tầng có sẵn cộng với sức mạnh về tài chính, nên suất đầu tư cho một mét vuông gạch ốp lát của họ bình quân chỉ khoảng hai đô la Mỹ trở lại. Nhưng với các cơ sở nhỏ, muốn có một mét vuông công suất, họ phải chi ra

2,5-3 đô la Mỹ, thậm chí có doanh nghiệp có suất đầu tư đến hơn bốn đô la Mỹ. Thêm vào đó, do trình độ tay nghề công nhân kém, không đủ khả năng tiếp thu và vận hành tốt những dây chuyền thiết bị hiện đại, nên chất lượng sản phẩm làm ra kém. Vì vậy, dù diễn biến thị trường trong năm qua không mấy thuận lợi, tình hình tiêu thụ của các doanh nghiệp lớn vẫn ổn định, thậm chí một số đơn vị phải đầu tư mở rộng sản xuất để có đủ sản phẩm đáp ứng nhu cầu. Không chỉ ở thị trường trong nước, sản phẩm của họ còn xuất khẩu được đi nhiều nước trong khu vực với tổng kim ngạch trên 40 triệu đô la Mỹ. Theo ông Trần Văn Huynh, đây là mức xuất khẩu kỷ lục của ngành, đồng thời nó cho thấy gạch ốp lát của những công ty lớn bắt đầu có thể cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

 

Giải pháp nào để cứu vãn?

“Thị trường gạch ốp lát, đặc biệt là gạch ceramic, đã bão hòa”, ông Đinh Quang Huy khẳng định. Tuy nhiên, xu hướng đầu tư vào ngành này chưa dừng lại, do một số doanh nghiệp đang ăn nên làm ra vẫn đang muốn mở rộng năng lực sản xuất của mình.

 

Vừa qua Hiệp hội Gốm sứ xây dựng đã đề nghị Chính phủ tạm ngưng cho đầu tư vào ngành gạch ốp lát. Giải pháp hành chính này có thể phần nào giúp cứu vãn cho những cơ sở yếu, nhưng nó sẽ ngăn cản sức phát triển của những doanh nghiệp lớn.

 

Bên cạnh đó, Hội Vật liệu xây dựng và Hiệp hội Gốm sứ xây dựng cũng đang nghiên cứu hướng phát triển xuất khẩu. Cả hai ông Trần Văn Huynh và Đinh Quang Huy đều cho rằng đây là giải pháp căn bản trong điều kiện nhu cầu trong nước đã bão hòa. “Nếu mở được hướng ra thị trường nước ngoài thì việc duy trì năng lực sản xuất cao hơn 40% so với nhu cầu nội địa như hiện nay là phù hợp”, ông Huy khẳng định.

 

Tuy nhiên, khả năng thành công của kế hoạch xuất khẩu phụ thuộc nhiều vào tốc độ tích tụ để hình thành những doanh nghiệp lớn.

 

Do đó, lệnh ngưng đầu tư chỉ nên xem xét, áp dụng đối với một số dự án sử dụng vốn nhà nước, nhằm ngăn chặn tình trạng một số địa phương hay doanh nghiệp nhà nước đầu tư bất chấp hiệu quả kinh tế. Ngoài ra, thay vì cấm, Chính phủ có thể khuyến khích và tạo điều kiện cho doanh nghiệp lớn mua lại các cơ sở sản xuất nhỏ nhằm giải quyết tình trạng phát triển manh mún và từng bước hình thành những tập đoàn vật liệu xây dựng mạnh.

 

Thị trường nhà đất cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe của ngành sản xuất vật liệu xây dựng. Vì vậy, nếu Chính phủ sớm đưa ra được giải pháp hâm nóng thị trường nhà đất có thể phần nào giúp các doanh nghiệp ngành gạch ốp lát thoát khỏi bế tắc.